برفک دهان که در پزشکی با نام کاندیدیازیس دهانی یا کاندیدای دهانی شناخته میشود، یک عفونت قارچی سطحی است که بهوسیله قارچی به نام کاندیدا آلبیکانس ایجاد میشود. این قارچ بهصورت طبیعی در دهان و دیگر قسمتهای بدن انسان حضور دارد، اما در شرایط خاصی مانند ضعف سیستم ایمنی یا تغییر تعادل باکتریهای دهان، بهشکل غیرطبیعی رشد کرده و باعث بروز علائم بالینی میشود. برفک دهان در کودکان، سالمندان، بیماران دیابتی و افرادی که داروهای خاص مصرف میکنند شایعتر است.
علائم برفک دهان
علائم برفک دهانی بسته به شدت و محل عفونت میتوانند متفاوت باشند. مهمترین نشانههای آن شامل موارد زیر است:
- وجود لکههای سفید یا کرمرنگ روی زبان، گونههای داخلی، لثهها و سقف دهان
- احساس سوزش یا درد در دهان، بهخصوص هنگام خوردن غذاهای تند یا داغ
- بوی بد دهان یا طعم ناخوشایند مداوم
- قرمزی، التهاب یا ترک گوشههای لب
- دشواری در بلع در موارد شدید
- در نوزادان: بیقراری هنگام تغذیه، سفیدکهای قابل مشاهده روی زبان یا داخل دهان
در مواردی که لکههای سفید پاک شوند، زیر آنها بافت قرمز و ملتهب دیده میشود که ممکن است خونریزی خفیف داشته باشد.
علل بروز برفک دهان
- کاهش ایمنی بدن: در افراد مبتلا به ایدز، سرطان یا تحت درمان با داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی، خطر ابتلا افزایش مییابد
- مصرف آنتیبیوتیکها: مصرف طولانیمدت یا بدون تجویز آنتیبیوتیک، تعادل طبیعی میکروبی دهان را برهم میزند
- بیماری دیابت: افزایش قند خون باعث رشد قارچها در بزاق میشود
- پروتز دندانی نامناسب: دندان مصنوعی لق یا غیربهداشتی محیط مناسبی برای رشد قارچها فراهم میکند
- خشکی دهان: کمبود بزاق که میتواند ناشی از داروها یا مشکلات غدد بزاقی باشد
- استفاده از دهانشویههای ضدباکتریایی قوی: این مواد با از بین بردن باکتریهای مفید دهان، زمینه رشد قارچ را فراهم میکنند
- سیگار کشیدن: دخانیات میتواند تعادل محیط دهانی را به هم بزند
- سوءتغذیه و کمبود ویتامین B، آهن و روی
تشخیص برفک دهان
دندانپزشک یا پزشک معمولاً با معاینه بالینی و مشاهده لکههای سفید در دهان میتواند برفک دهان را تشخیص دهد. در موارد مشکوک یا مزمن ممکن است آزمایشهایی مانند کشت قارچ از سطح دهان، نمونهبرداری یا بررسی خون جهت بیماریهای زمینهای مانند دیابت انجام شود.
درمان برفک دهان
درمان برفک دهان بسته به شدت علائم، سن بیمار و شرایط زمینهای متفاوت است. هدف درمان، از بین بردن قارچ و جلوگیری از عود مجدد آن است.
۱. درمان دارویی
- داروهای ضدقارچ موضعی: مانند نیستاتین (قطره یا سوسپانسیون خوراکی)، کلوتریمازول قرصی مکیدنی، یا میکونازول ژل دهانی
- داروهای ضدقارچ سیستمیک: در موارد شدید یا عودکننده، قرصهای فلوکونازول یا ایتراکونازول توسط پزشک تجویز میشود
- دهانشویههای ضدقارچ: جهت تسکین و کاهش بار قارچی
۲. درمانهای کمکی
- رعایت دقیق بهداشت دهان و دندان
- تمیز کردن زبان و استفاده از مسواک نرم
- عدم استفاده از دهانشویههای الکلی
- اصلاح یا تعویض دندان مصنوعی در صورت وجود
- استفاده از مسواک جدید بعد از درمان
- کنترل قند خون در افراد دیابتی
۳. درمان در نوزادان
در نوزادانی که برفک دهان دارند، معمولاً قطره نیستاتین یا ژل میکونازول به مقدار بسیار کم و بهصورت موضعی تجویز میشود. همچنین باید پستانکها، شیشه شیر و نوک سینه مادر با دقت ضدعفونی شوند.
مدت درمان برفک دهان
مدت درمان معمولاً بین ۷ تا ۱۴ روز است و لازم است داروها طبق دستور کامل مصرف شوند تا از بازگشت عفونت جلوگیری شود.
پیشگیری از بروز برفک دهان
- مسواک زدن منظم روزی دو بار با خمیردندان مناسب
- استفاده از نخ دندان روزانه
- شستوشوی مرتب پروتزهای دندانی
- اجتناب از مصرف بیرویه آنتیبیوتیک
- اجتناب از مصرف زیاد شیرینیجات و مواد قندی
- ترک سیگار
- کنترل بیماریهای زمینهای مانند دیابت یا نقص ایمنی
- تغذیه متعادل حاوی ویتامینها و املاح معدنی
- نوشیدن آب کافی برای جلوگیری از خشکی دهان
برفک دهان در چه افرادی شایعتر است؟
- نوزادان و کودکان خردسال
- افراد سالمند بهویژه با دندان مصنوعی
- بیماران سرطانی یا دریافتکنندگان شیمیدرمانی
- بیماران HIV مثبت
- افرادی که داروهای کورتونی یا سرکوبکننده ایمنی مصرف میکنند
- مبتلایان به دیابت کنترلنشده
- افراد با رژیم غذایی ضعیف یا کمبود مواد مغذی
آیا برفک دهان واگیردار است؟
برفک دهان معمولاً واگیردار نیست اما در موارد خاص، مانند نوزادانی که در تماس با مادر مبتلا به کاندیدا در دوران شیردهی هستند یا افرادی با سیستم ایمنی ضعیف، ممکن است انتقال رخ دهد. همچنین استفاده مشترک از وسایلی مانند لیوان، قاشق یا مسواک با فرد مبتلا توصیه نمیشود.
آیا برفک دهان خطرناک است؟
در اغلب موارد، برفک دهان خفیف بوده و با درمان مناسب بهراحتی برطرف میشود. اما در بیماران با ضعف ایمنی یا بیماریهای مزمن، ممکن است به مناطق دیگر بدن مانند مری یا حلق گسترش یابد و مشکلات جدیتری ایجاد کند. بنابراین پیگیری و درمان کامل آن بسیار ضروری است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- اگر لکههای سفید بیش از ۱۰ روز باقی بمانند
- در صورت درد شدید یا اشکال در بلع
- در صورت بازگشت مکرر علائم
- اگر همزمان تب یا ضعف عمومی وجود داشته باشد
- در صورت بروز برفک دهان در فرد دیابتی یا بیمار با نقص ایمنی
پرسشهای متداول درباره برفک دهان
آیا میتوان از درمانهای خانگی برای برفک دهان استفاده کرد؟
در موارد خفیف میتوان از آبنمک، جوششیرین و روغن نارگیل برای کمک به بهبود استفاده کرد، اما اینها جایگزین درمان دارویی تجویز شده توسط پزشک نیستند.
آیا برفک دهان با آبنمک برطرف میشود؟
غرغره کردن آبنمک گرم میتواند به کاهش التهاب کمک کند اما برای از بین بردن قارچ کافی نیست. نیاز به درمان دارویی ضدقارچ وجود دارد.
آیا برفک دهان نشانهای از بیماری دیگر است؟
گاهی بروز برفک مکرر میتواند نشانهای از بیماریهای زمینهای مانند دیابت، HIV یا کمخونی باشد. در صورت تکرار یا مقاومت به درمان، بررسی دقیقتر توصیه میشود.
آیا استفاده طولانی از اسپری دهانی میتواند باعث برفک شود؟
بله، اسپریهای کورتونی، مانند اسپریهای آسم، اگر پس از مصرف دهان شسته نشود، میتوانند محیط مناسب برای رشد قارچ فراهم کنند.
جمع بندی
برفک دهان یکی از شایعترین عفونتهای قارچی مخاط دهان است که معمولاً با علائمی مانند لکههای سفید، سوزش و التهاب همراه است. هرچند که معمولاً خطرناک نیست، اما نیاز به درمان و پیگیری دارد، بهویژه در افراد آسیبپذیر مانند نوزادان، سالمندان و بیماران با نقص ایمنی. با رعایت اصول بهداشت دهان، مصرف صحیح داروها و پیگیری درمان، میتوان از بروز و بازگشت این عارضه جلوگیری کرد.
